Het einde van landen


Had Máxima toch gelijk toen ze zei dat de Nederlandse identiteit niet bestaat? Over nationaliteit wordt soms gedaan alsof het iets vanzelfsprekends, iets onaantastbaars is. Maar dat is niet zo. Driehonderd jaar geleden was er nog nauwelijks besef van nationale identiteit. En op dit moment is het volgens mij alweer op z’n retour.

Eeuwenlang had men vooral een band met mensen met dezelfde taal en cultuur. Als je elkaar verstaat en begrijpt, dan heb je immers sneller onderling vertrouwen. Taal en cultuur waren gebonden aan de plek waar je woonde. Mensen waren namelijk niet mobiel (reizen was niet eenvoudig), waardoor regionale verschillen in stand bleven. Natuurlijk waren er overkoepelende politieke organisatievormen. Maar dat waren niet zozeer landen, als wel vorstendommen. Vaak bestonden die uit veel verschillende soorten gebieden en soms werden ze (door oorlogen of huwelijken) gesplitst of juist samengevoegd.

Rond het jaar 1800, in de tijd van revoluties en onafhankelijkheidsstrijd, veranderde dat. Vorsten waren niet langer het vanzelfsprekende bindmiddel en er ontstonden soms grote politieke verschillen tussen het ene land en het andere. De grenzen tussen landen werden scherper afgebakend. Tegelijk nam ook de mobiliteit tussen regio’s toe, waardoor binnen een land de taal en de cultuur uniformer werden. Nationaal bewustzijn was het gevolg.

Nu zien we echter het begin van weer een nieuwe fase. De mobiliteit is verder toegenomen, nu ook internationaal. Mensen, rijk en arm, migreren voor werk. Anderen zoeken als vluchteling onderdak in het buitenland. Via Skype of social media is het eenvoudig om contacten te onderhouden met kennissen die ver weg wonen. Menselijke netwerken worden daardoor virtueler en minder gebonden aan een bepaalde plek. De cultuur binnen de grenzen van een land wordt als gevolg van die ontwikkelingen minder uniform. Terwijl tegelijkertijd internationale culturele verschillen juist afnemen en taal steeds minder een barrière vormt.

Het idee van een land en een nationaal gevoel zijn geen absolute noodzaak. Zij hebben vandaag de dag nog steeds een functie, maar de context verandert. Natuurlijk blijven regels en organisatie nodig om het samenleven van mensen in goede banen te leiden. Maar dat samenleven heeft steeds minder te maken met de plek waar wij wonen. Het lijkt tijd om na te denken over hoe we een wereld zouden organiseren zonder landen.